Alacaklı Vadeli İşlemler Borsası’nda işlem görmekte olan “VOB-YTLeuro” sözleşmesinde işlem yapmak sureti ile kendini euro kuru seviyesindeki düşüşe karşı koruyabilir. Bu durumda aşağıdaki işlemi gerçekleştirecektir.
Euro Kurunun Düştüğü Durum
Spot Kur = 1.7300 YTL
Alacak YTL = 500,000 $ x 1.7300 = 865,000 YTL
Vadeli Kur = 1.7800 YTL
Sözleşme Çarpanı = 1,000 €
1 Sözleşme Büyüklüğü = 1,780 YTL
İşleme konu sözleşme sayısı = 865,000 YTL/ 1,7800 YTL = 485.95 adet sözleşme
(tam sayı olarak 486 adet sözleşme)
Alacaklı 486 adet Haziran 2005 vadeli “VOB-YTLeuro” sözleşmesini Vadeli İşlemler Borsası’nda 1,7800 YTL fiyatla satar.(kısa pozisyon alır )
Vade sonunda euro kurunun düşerek 1.6500 YTL’ye gerilediğini varsayalım. Vade sonunda spot kur ile vadeli kur birbirine eşittir.
Haziran Ayında vade sonunda;
Vadeli Piyasa’da
486 adet sözleşme satışı (486 x 1.000 x 1.7800) = 865,080 YTL
486 adet sözleşme x 1.000 x 1.6500 (vade sonu) = 801,900 YTL
Kar 63,180 YTL
Spot Piyasa’da
Alacağın YTL karşılığı 500,000 euro x 1.7300 = 865,000 YTL
Alacağın Haziran 2005’deki değeri 500,000 euro x 1.6500 = 825,000 YTL
Zarar 40,000 YTL
Alacaklı vadeli piyasada kar, spot piyasada ise zarar etmiştir. Bu işlemden karı 63,180 YTL – 40,000 YTL = 23,180 YTL’dir. Ancak amaç kar elde etmek değil euro kurunu sabitlemektir – Belli bir kur seviyesini garanti altına almaktır. Bu işlemle 1.7800 YTL’den vadeli piyasada euro sözleşmesi satarak euro kurunu 1.7800 YTL olarak sabitlemiştir.
Korunma yapılmamış durum
500,000 * 1,6500 = 825,000 YTL
500,000 * 1,7300 = 865,000 YTL
Zarar = 40,000 YTL
Alacaklı, korunma yapmamış olsaydı; YTL kur farkından dolayı 40,000 YTL zarar edecekti. Korunma işlemi yaptığı durumda ise 23,180 YTL kar elde etmiştir. Korunma işlemi nedeni ile alacaklı, kur 1.6500 YTL’ye düşmesi ile 63,180 YTL – 40,000 YTL = 23,180 YTL karşılığı kar elde etmiştir.
Euro Kurunun Yükseldiği Durum
Spot Kur = 1.7300 YTL
Alacak TL = 500,000 $ x 1.7300 = 865,000 YTL
Vadeli Kur = 1.7800 YTL
Sözleşme Çarpanı = 1,000 €
1 Sözleşme Büyüklüğü = 1,780 YTL
İşleme konu sözleşme sayısı = 865,000 YTL/ 1,780 YTL = 485.95 adet sözleşme
(tam sayı olarak 486 adet sözleşme)
Alacaklı 486 adet Haziran 2005 vadeli “VOB-YTLeuro” sözleşmesini Vadeli İşlemler Borsası’nda 1,7800 YTL fiyatla satar.(kısa pozisyon alır )
Vade sonunda euro kurunun yükselerek 1.8100 YTL’ye çıktığını varsayalım. Vade sonunda spot kur ile vadeli kur birbirine eşittir.
Haziran Ayında vade sonunda;
Vadeli Piyasa’da
486 adet sözleşme satışı (486 x 1.000 x 1.7800) = 865,080 YTL
486 adet sözleşme x 1.000 x 1.8100 = 879,660 YTL
Zarar 14,580 YTL
Spot Piyasa’da
Alacağın YTL karşılığı 500,000 euro x 1.7300 = 865,000 YTL
Alacağın Haziran 2005’deki değeri 500,000 euro x 1.8100 = 905,000 YTL
Kar 40,000 YTL
Alacaklı vadeli piyasada zarar, spot piyasada ise kar etmiştir. Toplam karı 40,000 YTL –14,580 YTL = 25,420 YTL’dir. Ancak amaç kar elde etmek değil euro kurunu sabitlemektir – Belli bir kur seviyesini garanti altına almaktır. Bu işlemle 1.7800 YTL’den vadeli piyasada euro sözleşmesi satarak euro kurunu 1.7800 YTL olarak sabitlemiştir.
Korunma yapılmamış durum
500,000 * 1,8100 = 905,000 YTL
500,000 * 1,7300 = 865,000 YTL
Kar = 40,000 YTL
Alacaklı korunma yapmamış olsaydı; YTL kur farkından dolayı 40,000 kar elde edecekti. Korunma işlemi yaptığı durumda ise karı 25,420 YTL olarak gerçekleşmiştir. Korunma işlemi nedeni ile alacaklı, kur 1.8100 YTL’ye çıkması ile 40,000 YTL – 14,580 YTL = 25,420 YTL karşılığı daha az kar elde etmiştir.
İşlemlerden dolayı ortaya çıkan kar veya zarar bu işlemi yapanlar için öncelikli değildir. Bu korunma işlemleri ile amaçlanan, gelecekteki döviz kurunun önceden sabitlenmesidir. Ortaya kar veya zararın çıkmasının nedeni spot kurlar ile vadeli kurlardaki değişim oranının birbirinden farklı olmasıdır.
Endeks Vadeli İşlem Sözleşmeleri
Elinde spot portföy bulunan yatırımcı, Endeks üzerine yazılmış vadeli işlem sözleşmesi satarak (kısa pozisyon alarak) elindeki spot portföyü fiyat düşüşüne koruyabilir. Spot portföyün spot endeksi birebir taklit etmesi halinde (değişimlerin birbirine eşit olması halinde) tam korunma durumu, aksi durumda eksik korunma durumu ortaya çıkar.
Yatırımcının elinde 250,000 YTL değerinde hisse senedi portföyü bulunmaktadır ve bu portföy İmkb 30 endeksini birebir taklit etmektedir. Yatırımcı İmkb 30 endeksinde (ve endeksi birebir taklit eden portföyünde ) önümüzdeki dönemde düşüş beklentisi içindedir ve düşüşten spot portföyünü korumak istemektedir. Daha önce portföyü , örneğin %40 büyümüştür ve bu %40 oranındaki karını düşüşe karşı korumak istemektedir. Bu durumda yatırımcı vadeli işlemler piyasasında endeks üzerine yazılmış vadeli işlem kontratı satarak spot portföyünü korur.
Spot Endeks İmkb -30 = 35000
Portföy Büyüklüğü = 250,000 YTL
Vadeli Endeks (VOB İmkb-30) = 38.5
Sözleşme Çarpanı = 100 YTL
1 Sözleşme Büyüklüğü = 3,850 YTL
İşleme konu sözleşme sayısı = 250,000 / 3,850 = 64.93 adet sözleşme
(tam sayı olarak 65 adet sözleşme)
Yatırımcı 65 adet Haziran 2005 vadeli “VOB-İmkb 30” sözleşmesini Vadeli İşlemler Borsası’nda 38.5 YTL fiyatla satar .(kısa pozisyon alır.)
Vadeli işlem sözleşmesinin vade sonunda veya vadeye kadar olan herhangi bir günde spot endeks değerinin 25000’e, vadeli işlem sözleşmesinin değerinin de 27.5’e düştüğünü ve yatırımcının hisse senetleri fiyatlarındaki düşüş yönündeki öngörüsünün gerçekleştiğini varsayalım.
Vadeli Piyasa’da
65 adet sözleşme x 100 x 38.5 (satış –kısa pozisyon) = 250,250 YTL
65 adet sözleşme x 100 x 27.5 (alış – uzun pozisyon) = 178,750 YTL
Kar 71,500 YTL
Spot Piyasa’da
Portföy değeri = 250,000 YTL
Pozisyon kapatıldığında portföy değeri = 178,575 YTL
(25000-35000)/35000 =%28.57 düşüş
Zarar 71,425 YTL
Yatırımcı Vadeli Piyasada 65 adet VOB-İmkb-30 vadeli işlem kontratını 38.5’den satmış, vade sonunda veya vadeye kadar herhangi bir günde 27.5’den geri almıştır ve bu işlemden 71,500 YTL kar elde etmiştir.
Buna karşın vadeli işlemler piyasasında pozisyonunu kapattığında, spot piyasada endeks 35000’den 25000’e gerilemiş (%28.57), sahip olduğu spot portföy endeksi birebir taklit ettiği için spot portföyü de %28.57 oranında değer kaybetmiştir. Spot portföyün değeri 250,000 YTL’den 178,575 YTL’ye gerilemiştir. Yatırımcı endeksin gerilemesinden dolayı 71,425 YTL zarar etmiştir.
Spot Portföy = 250,000 YTL
Vadeli Piyasa Karı (artı) = 71,500 YTL
Spot Piyasa Zararı (eksi) = 71,425 YTL
Vadeli Pozisyon Kapatıldığında Portföy Değeri = 250,075 YTL
Spot piyasada endeks %28.57 oranında düşmesine karşın, yatırımcı vadeli işlem piyasasında vadeli işlem sözleşmesi satarak spot portföy değerini 250,000 YTL olarak korumuştur-Sabitlemiştir. (75 YTL fark 64.93 olarak hesaplanan sözleşme sayısının 65’e yuvarlanmasından kaynaklanmaktadır)
Tam koruma durumunda yatırımcının katlandığı maliyet, 65 adet sözleşme satmak için yatırmak zorunda olduğu teminatın tutarının faiz geliridir.
Yatırımcının hisse senetleri piyasasında düşüş yönündeki öngörüsü gerçekleşmediği ve hisse senedi fiyatlarının %40 oranında arttığını varsayalım.
Spot Endes İmkb -30 = 35000
Portföy Büyüklüğü = 250,000 YTL
Vadeli Endeks (VOB İmkb-30) = 38.5
Sözleşme Çarpanı = 100 YTL
1 Sözleşme Büyüklüğü = 3,850 YTL
İşleme konu sözleşme sayısı = 250,000 / 3,850 = 64.93 adet sözleşme
(tam sayı olarak 65 adet sözleşme)
Yatırımcı 65 adet Haziran 2005 vadeli “VOB-İmkb 30” sözleşmesini Vadeli İşlemler Borsası’nda 38.5 YTL fiyatla satar .(kısa pozisyon alır.)
Vadeli işlem sözleşmesinin vade sonunda veya vadeye kadar olan herhangi bir günde spot endeks değerinin 49000’e, vadeli işlem sözleşmesinin değerinin de 53.9’a yükseldiğini ve yatırımcının hisse senetleri fiyatlarındaki düşüş yönündeki öngörüsünün gerçekleşmediğini varsayalım.
Vadeli Piyasa’da
65 adet sözleşme x 100 x 38.5 (satış –kısa pozisyon) = 250,250 YTL
65 adet sözleşme x 100 x 53.9 (alış – uzun pozisyon) = 350,350 YTL
Zarar 100,100 YTL
Spot Piyasa’da
Portföy değeri = 250,000 YTL
Pozisyon kapatıldığında portföy değeri = 350,000 YTL
(49000-35000)/35000 =%40 artış
Kar 100,000 YTL
Yatırımcı Vadeli Piyasada 65 adet VOB-İmkb-30 vadeli işlem kontratını 38.5’den satmış, vade sonunda veya vadeye kadar herhangi bir günde 53.9’dan geri almıştır ve bu işlemden 100,100 YTL zarar elde etmiştir.
Buna karşın vadeli işlemler piyasasında pozisyonunu kapattığında, spot piyasada endeks 35000’den 49000’e yükselmiş (%40), sahip olduğu spot portföy endeksi birebir taklit ettiği için spot portföyü de %40 oranında değer kazanmıştır. Spot portföyün değeri 250,000 YTL’den 350,000 YTL’ye yükselmiştir. Ve yatırımcı endeksin yükselmesinden dolayı 100,000 YTL kar elde etmiştir.
Spot Portföy = 250,000 YTL
Vadeli Piyasa Zararı (eksi) = 100,100 YTL
Spot Piyasa Karı (artı) = 100,000 YTL
Vadeli Pozisyon Kapatıldığında portföy değeri = 249,900 YTL
Spot piyasada endeks %40 oranında yükselmesine karşın, yatırımcı vadeli işlem piyasasında vadeli işlem sözleşmesi satarak spot portföy değerini 250,000 YTL olarak korumuştur-Sabitlemiştir. (100 YTL fark 64.93 olarak hesaplanan sözleşme sayısının 65’e yuvarlanmasından kaynaklanmaktadır)
Mala Dayalı Vadeli İşlem Sözleşmeleri
Bir çiftçi tarlasından 6 ay sonra 50 ton pamuk ürünü almayı beklemektedir. Malları 6 ay sonra satacaktır. Çiftçi 6 ay sonra spot fiyatların ne olacağını bilemediği için Vadeli İşlemler Piyasası’nda vadeli işlem sözleşmesi satarak (kısa pozisyon alarak) kendini 6 ay sonraki olası fiyat düşüşüne karşı koruyabilir.
Çiftçinin tarladan almayı öngördüğü ürünün spot piyasa fiyatı 85,000 YTL’dir. Çiftçi önümüzdeki dönemde fiyatların düşebileceği öngörüsü ile düşüşten korunmak istemektedir. Bu durumda çiftçi vadeli işlemler piyasasında mal üzerine yazılmış vadeli işlem kontratı satarak (vedeli işlemler piyasasında kısa pozisyon alarak) olası fiyat düşüşünden korunur.
Spot Ürün = 1.700 YTL
Ürün Büyüklüğü = 85,000 YTL
Vadeli Endeks (VOB Ege Pamuk ) = 1.850 YTL
Sözleşme Çarpanı = 1.000 kg
1 Sözleşme Büyüklüğü = 1,850 YTL
İşleme konu sözleşme sayısı = 85,000 / 1,850 = 45.94 adet sözleşme
(tam sayı olarak 46 adet sözleşme)
Çiftçinin 46 adet Haziran 2005 vadeli “VOB-Ege Pamuk“ sözleşmesini Vadeli İşlemler Borsası’nda 1,850 YTL fiyatla satar.(kısa pozisyon alır.)
Vadeli işlem sözleşmesinin vade sonunda spot ürün değerinin 1.500’e düştüğünü ve çiftçinin ürün fiyatlarındaki düşüş yönündeki öngörüsünün gerçekleştiğini varsayalım. Vade sonunda spot kur ile vadeli kur birbirine eşittir.
Vadeli Piyasa’da
46 adet sözleşme x 1000 x 1.850 (satış – kısa pozisyon) = 85,100 YTL
46 adet sözleşme x 1000 x 1.500 (alış – uzun pozisyon) = 69,000 YTL
Kar 16,100 YTL
Spot Piyasa’da
Ürün değeri (50 ton x 1.700) = 85,000 YTL
Pozisyon kapatıldığında ürün değeri (50 ton x 1.500) = 75,000 YTL
Zarar 10,000 YTL
Çiftçi, vadeli piyasada 46 adet VOB-Ege Pamuk vadeli işlem kontratını 1.850 YTL’den satmış, vade sonunda 1.500 YTL’den geri almıştır ve bu işlemden 16,100 YTL kar elde etmiştir.
Buna karşın vadeli işlemler piyasasında pozisyonunu kapattığında, spot piyasada ürün fiyatı 1.700 YTL’den 1.500 YTL’ye gerilemiştir. Dolayısıyla ürün değeri de 85,000 YTL’den 75,000 YTL’ye gerilemiştir. Çiftçi ürün fiyatlarındaki gerilemeden dolayı spot piyasada 10,000 YTL zarar etmiştir.
Vadeli Piyasa Karı (artı) = 16,100 YTL
Spot Piyasa Zararı (eksi) = 10,000 YTL
Kar = 6,100 YTL
Korunma yapılmamış durum
50 * 1,700 = 85,000 YTL
50 * 1,500 = 75,000 YTL
Zarar = 10,000 YTL
Çiftçi korunma yapmamış olsaydı; ürün fiyatlarındaki düşüşten dolayı 10,000 YTL zarar elde edecekti. Korunma işlemi yaptığı durumda ise ürün satış fiyatını 1.850 YTL’de sabitlediği için 6,100 YTL kar elde etmiştir.
Çiftçinin mal piyasasındaki düşüş yönündeki öngörüsü gerçekleşmediği ve ürün fiyatlarının arttığını varsayalım.
Spot Ürün = 1.700 YTL
Ürün Büyüklüğü = 85,000 YTL
Vadeli Endeks (VOB Ege Pamuk ) = 1.850 YTL
Sözleşme Çarpanı = 1.000 kg
1 Sözleşme Büyüklüğü = 1,850 YTL
İşleme konu sözleşme sayısı = 85,000 / 1,850 = 45.94 adet sözleşme
(tam sayı olarak 46 adet sözleşme)
Çiftçi 46 adet Haziran 2005 vadeli “VOB-Ege Pamuk” sözleşmesini Vadeli İşlemler Borsası’nda 1,850 YTL fiyatla satar.(kısa pozisyon alır.)
Vadeli işlem sözleşmesinin vade sonunda ürünün spot değerinin 1.900’e çıktığını ve çiftçinin ürün fiyatlarındaki düşüş yönündeki öngörüsünün gerçekleşmediğini varsayalım. Vade sonunda spot kur ile vadeli kur birbirine eşittir.
Vadeli Piyasa’da
46 adet sözleşme x 1000 x 1.850(satış –kısa pozisyon) = 85,100 YTL
46 adet sözleşme x 1000 x 1.900(alış – uzun pozisyon) = 87,400 YTL
Zarar 2,300 YTL
Spot Piyasa’da
Ürün değeri (50 ton x 1.700) = 85,000 YTL
Pozisyon kapatıldığında ürün değeri( 50 ton x1.900) = 95,000 YTL
Kar 10,000 YTL
Çiftçi Vadeli Piyasada 46 adet VOB-Ege Pamuk vadeli işlem kontratını 1.850 YTL’den satmış, vade sonunda 1.900 YTL’den geri almıştır ve bu işlemden 2,300 YTL zarar elde etmiştir.
Buna karşın vadeli işlemler piyasasında pozisyonunu kapattığında, spot piyasada ürün 1.700 YTL’den 1.900 YTL’ye yükselmiştir. Dolayısıyla ürünün değeri de 85,000 YTL’den 95,000 YTL’ye yükselmiştir. Çiftçi spot piyasada fiyatların yükselmesinden dolayı 10,000 YTL kar elde etmiştir.
Vadeli Piyasa Zararı (eksi) = 2,300 YTL
Spot Piyasa Karı (artı) = 10,000 YTL
Kar = 7,700 YTL
Korunma yapılmamış durum
50 * 1,700 = 85,000 YTL
50 * 1,900 = 95,000 YTL
Kar = 10,000 YTL
Çiftçi korunma yapmamış olsaydı; ürün fiyatlarındaki düşüşten dolayı 10,000 YTL kar elde edecekti. Korunma işlemi yaptığı durumda ise ürün satış fiyatını 1.850 YTL’de sabitlediği için 7,700 YTL kar elde etmiştir.
Bununla birlikte çiftçinin amacı böyle bir işlemde kar veya zarar elde etmek değil, vade sonunda tarlasından almayı öngördüğü 50 tonluk ürünün satış fiyatını belli bir fiyat seviyesinden sabitlemektir.
